İçerik Üreticileri İçin Dijital Hukuk Rehberi

Parasal menfaat

Para, komisyon, kâr payı veya sair her türlü maddi kazanç.

Ayni menfaat

Ücretsiz veya indirimli ürün/hizmet, affiliate link, ücretsiz kargo, indirim kodu veya iş birliği kapsamında verilen hediye.

Katılım imkânı

Marka tarafından düzenlenen çekiliş, yarışma ve kampanyalara ya da konaklama, davet ve etkinliklere katılım imkânı.

Kısaca

Menfaat varsa reklam vardır. Menfaatin parasal olması şart değildir; hediye ürün, davet veya indirim kodu da paylaşımı reklam hâline getirir.

1. Kamu düzenine aykırılık ve tehlikeli kullanıma özendirme

Genel ahlaka veya kamu düzenine aykırı ifade/görüntü; şiddeti, yasa dışı veya tehlikeli kullanımı özendiren, bunlara göz yuman içerikler.

Yanlış: Bir enerji içeceğinin, alkolle karıştırılıp aşırı hız yapılan bir “challenge” videosunda tanıtılması.

2. Ayrımcılık ve kişilik haklarının zedelenmesi

Dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, inanç, din veya mezhep temelli kötüleme, ayrımcılık ve önyargı; insan onurunu zedeleyen anlatımlar.

Yanlış: “Bu ürün erkek işi.”, “Bu ürünü kullanmayan kadınlar bakımsız görünür.”, “Engelliler bile rahat kullanır.”

3. Hassas grupların istismarı, korku ve batıl inanç sömürüsü

Hasta, çocuk, yaşlı ve engellileri istismar eden; tüketicinin korkularını veya batıl inançlarını sömüren içerikler.

Yanlış: “Bu takıyı takmayan büyük bela yaşıyor.”, “Bu ürünü almazsan hastalık riskin artar.”

4. İzinsiz olarak başkasının özel yaşamına atıf

Önceden izin alınmaksızın bir başkasının özel/sosyal yaşamına dair görüntü veya ifade kullanılması; kişinin ürüne kişisel onay vermiş gibi gösterilmesi.

Yanlış: Bir kişinin evinin/aracının rızası olmadan “X marka onu da seçmiş” izlenimiyle paylaşılması; restoranda diğer müşteriler açıkça gösterilerek tanıtım yapılması.

5. Kötüleme ve alay

Kişi, kurum, ticari veya mesleki faaliyet, mal, hizmet ya da markanın aşağılanması veya alay konusu edilmesi.

Yanlış: Rakip markanın ismi verilerek “çöp, kandırmaca” şeklinde hedef gösterilmesi.

6. Hastalık ve yaralanma görüntüleriyle yanıltma

Toplumu endişeye sevk edici veya yanıltıcı biçimde hastalık, kaza ve yaralanma görüntülerine yer verilmesi.

Yanlış: “Bu takviyeyi kullanmayanlar kışın hasta olmaya mahkûm.”

Takviye edici gıdalar

Vitamin ve gıda takviyelerinin reklamı yapılabilir; ancak etkileri hakkında yanıltıcı bilgi verilemez, normal beslenmenin veya bir ilacın yerine geçtiği izlenimi yaratılamaz ve ilaç gibi tedavi vaadinde bulunulamaz. Yanlış: “Bu takviye bağışıklığı kesin güçlendirir.”, “Bu çay ödem attırır ve zayıflatır.” Doğru: “Ürün bağışıklığımı destekledi; ancak bu bir takviye edici gıdadır, normal beslenmenin yerine geçmez.”

1. Denenmemiş ürünün denenmiş gibi tanıtılması

Henüz deneyimlenmemiş bir ürünün, tüketicide “kullandı, onayladı” algısı yaratacak şekilde tanıtılması. Doğru yaklaşım: “Yeni geldi; şu özellikler vaat ediliyor, süreç içinde deneyimimi paylaşacağım.”

2. Mevzuata aykırı sağlık beyanı

“Tedavi eder, iyileştirir, hastalığı geçirir” türü beyanlar. Yanlış: Bir bitki çayının “tansiyonu düşürür, depresyonu geçirir” diye tanıtılması.

3. İspatlanamayan bilimsel iddia

Nesnel, ölçülebilir ve doğrulanabilir veriye dayanmayan test/araştırma iddiaları. Yanlış: Kaynak yokken “Klinik testlerde %98 etkili çıktı” denilmesi.

4. Sağlık meslek gruplarına yönlendirme

Doktor, diş hekimi, veteriner hekim, eczacı ve sağlık kuruluşlarının sunduğu mal/hizmetlere yönlendirme veya bunların tanıtımı. Yanlış: “Şu estetik kliniğine gidin, indirim kodum X.”, “Doktorların önerdiği ürün.”

5. Hediyenin satın alınmış gibi gösterilmesi

Marka tarafından gönderilen ürünün “bugün kendime bunu aldım” şeklinde paylaşılması. Doğru: “Reklam — Ürünleri gönderdiği için @marka’ya teşekkürler.”

6. “Sadece tüketiciyim” izlenimi yaratılması

Menfaat sağlanan süre boyunca kişinin kendisini tarafsız ve bağımsız bir tüketici gibi göstermesi. Yanlış: İş birliği yapılan markanın “hiç alakam yok, tesadüfen denedim, bayıldım” tonuyla anlatılması.

7. Sahte kimlik ve etkileşim üretimi

Bir ürün hakkında iletişim kurmak amacıyla sistematik olarak sahte veya var olmayan kimliklerin toplu şekilde oluşturulması/kullanılması; bot hesaplarla yorum ve beğeni üretilmesi.

Yanlış

– “Arkadaşların bunu almadıysa seni dışlar, anne babana hemen aldır.”

– “Sadece 99 TL! Herkes alabilir.”

– “Bu oyuncak gerçekten konuşur ve senin en yakın arkadaşın olur.”

– “Rakibini yere ser, oyunu kazan.”

Doğru

– “Ürün hakkında detaylı bilgi için ebeveynler ürün açıklamalarını inceleyebilir.”

– “Çocukların kullanımında yetişkin gözetimi önerilir.”

Yanlış

– Yalnızca “#tavsiye”, “#davet”, “#ortaklık”, “#sponsorlu”, “#işbirliği”, “#ad” veya “@marka x ben” gibi belirsiz, yabancı dilde ya da göze çarpmayan ifadeler kullanılması.

Doğru

– Paylaşımın en görünür yerinde, ilk bakışta okunacak şekilde “Reklam — @marka” veya “Tanıtım — @[marka]’ya teşekkürler” yazılması.

Doğru bilgi verme (yanıltmama)

Ürünün yapısı, içeriği, faydası, riskleri, üretim yeri, performansı ve miktarı; satıcının unvanı ve yetkileri; fiyat ve ödeme koşulları; teslim, değişim, iade, garanti ve satış sonrası hizmetler ile tüketicinin yasal hakları konusunda tüketici yanıltılamaz.

Yanlış: İthal ve karışım kumaş ürüne “Türk malı, tamamen pamuk” denilmesi; kanunen zaten mevcut olan cayma/iade hakkının “size özel avantaj” gibi sunulması.

Doğru: Emin olunmayan teknik iddialar için markadan dayanak teyidi alınması; “Ürünün performansı kişiden kişiye değişebilir.” ifadesi.

Fiyat ve indirim

Fiyat, tüm vergiler dâhil toplam satış fiyatı olmalı ve TL/₺ ile gösterilmelidir. Avantaj bir koşula bağlıysa (ör. asgari sepet tutarı) koşul açıkça belirtilmeli; taksitli satışta toplam fiyat, taksit sayısı ve tutarı gösterilmeli; kampanya süresi veya stok sınırı açıklanmalıdır.

Eski fiyat kuralı: “İndirimden önceki fiyat”, kampanya başlangıcından önceki 10 gün içinde uygulanan en düşük fiyattır (çabuk bozulan ürünlerde 1 gün). Gerçekte olduğundan büyük indirim izlenimi yaratılamaz.

Yanlış: Ürün son 10 günde 1.200 TL’den satılırken “5.000 TL’lik ürün bugün 999 TL!” denilmesi.

Doğru: “Reklam | @marka — 1.000 TL ve üzeri alışverişlerde, … adet stokla sınırlı olmak üzere mini boy ürün hediye edilir. Kampanya … tarihine kadar geçerlidir.”

Karşılaştırmalı içerik

Rakibin adına, markasına, logosuna veya ayırt edici unsurlarına yer verilemez; aldatıcı ve kötüleyici olunamaz. Yalnızca aynı ihtiyaca hizmet eden ürünler, nesnel ve doğrulanabilir özellikler üzerinden karşılaştırılabilir.

Doğru: “Bu üründe batarya ömrü, aynı fiyat segmentindeki alternatiflere göre daha uzun.”

Çekiliş, yarışma ve kampanyalar

Hediye/ikramiye vaat edilenle aynı olmalı ve makul beklentiyi karşılamalı; hediyenin miktarı, geçerlilik süresi, kampanyanın başlangıç-bitiş tarihi ve teslim koşulları açıklanmalıdır.

Doğru: “Reklam — @marka. Çekiliş 15 Ağustos’ta; 3 kişiye X ürünü. Katılım koşulları: …”

Çevresel (“yeşil”) beyanlar

“Organik, çevre dostu, doğal, geri dönüştürülebilir, karbon nötr” gibi iddialar belgeyle ispatlanabilir olmalı; iddianın ürünün hangi kısmına veya hangi yaşam döngüsü aşamasına ilişkin olduğu belirtilmeli; sertifikalar yetkili kurum, üniversite veya akredite kuruluşlardan alınmış olmalıdır.

Doğru: “Reklam | Ürünün ambalajı %80 oranında geri dönüştürülmüş kartondan üretilmiştir; ürünün tamamı bakımından çevresel etki iddiası içermez.”

Filtre ve efekt kullanımı

Ürün reklamında görüntüye efekt veya filtre uygulanması hâlinde, görüntünün filtrelendiği açıkça belirtilmelidir.

Doğru: “Görüntüde filtre kullanılmıştır” notunun görünür şekilde eklenmesi.

Yapay zekâ ve dijital karakter

Yapay zekâ kullanımı mümkündür. Ancak tüketicinin satın alma kararını önemli ölçüde etkileyecek şekilde yapay zekâ kullanılması veya insandan ayırt edilemeyecek dijital karakterlere yer verilmesi hâlinde bu durum açık, anlaşılır ve ayırt edilebilir biçimde belirtilmelidir.

Doğru: “Bu karakter / görsel / ses yapay zekâ ile üretilmiştir” ibaresinin net biçimde eklenmesi.

Hedefli (kişiye özel) reklam

Tüketicilerin çevrimiçi davranışları, konumu, geçmişi veya demografik verileri analiz edilerek belirli kişilere gösterilen reklamlarda; reklamın hangi kriterlerle gösterildiği ve bu kriterlerin nasıl değiştirilebileceği açıkça bildirilmelidir. Çocuklara yönelik profilleme ile hedefli reklam yapılamaz.

Doğru: “Bu reklamı görüyorsunuz çünkü İstanbul’da yaşıyor, spor ayakkabılarla ilgileniyor ve 18-35 yaş aralığındaki hedef kitlede yer alıyor olabilirsiniz. İlgi alanlarınızı reklam tercihleri üzerinden değiştirebilirsiniz.”

Tüketici yorumları

Yalnızca satın alımı doğrulanabilen değerlendirmeler kullanılabilir; seçilmiş birkaç olumlu yorum genel tabloyu çarpıtacak şekilde öne çıkarılamaz.

Yanlış: Yüzlerce olumsuz yorum arasından 3 olumlu yorumun seçilip “kullanıcılar bayılıyor” diye sunulması.

Hedefli reklamda içerik üreticisinin konumu

Organik paylaşımlarda bu kural çoğunlukla yalnızca reklam vereni ve platformu ilgilendirir. Ancak içerik üreticisi kampanyanın parçası hâline geliyorsa (içerik reklam olarak boost edilecekse, sponsorlu yayınlanacaksa veya belirli hedef kitlelere gösterilecekse), hedefleme ayarlarının hukuka uygun yapıldığından marka nezdinde emin olunmalıdır.

×

“%100 doğal / gerçek doğal / hakiki doğal / en doğal / gerçek / hakiki / halis”

×

“%100 katkısız / tamamen katkısız / en katkısız / hiç katkı yoktur”

×

Hazır ambalajlı üründe yanıltıcı “taze”, “fırından taze”, “bahçeden taze”

×

Bir ürünü başka bir ürüne benzeten “… tadında / … lezzeti / … keyfi”

×

Gerçek madde bulunmayıp yalnızca aroma kullanılmasına rağmen aromalı olduğunun belirtilmemesi

×

Endüstriyel üründe “ev yapımı”

×

“Piyasanın en iyisi / en kalitelisi / en lezzetlisi” gibi rakiplere karşı üstünlük iddiaları

×

Vegan/vejetaryen ürünlerde hayvansal çağrışım (bitkisel içeceğin “yulaf sütü”; vegan ürünün “et tadında” diye tanıtılması)

✓

“Doğal”, “Taze”, “Organik”, “%100 organik”, “Geleneksel”, “Orijinal”, “Katkısız / … içermez”, “Doğal renklendirici/aroma verici içerir”, “Kafeinsiz / Laktozsuz / Glutensiz”, “Vegan/Vejetaryen için uygundur”, “Bitkisel”, “Bitkisel bazlı”, “Hayvansal bileşen içermez”, “El yapımı”, “… usulü”, “Aromalı”, “Soğuk kahve / soğuk çay”, “Domuz içermez” gibi ifadeler, dayanağını gösteren sertifika veya akreditasyon belgesi bulunması hâlinde kullanılabilir.

1

Bu paylaşım karşılığında herhangi bir menfaat (para, ürün, indirim, davet) sağladım mı? Sağladıysam içerik reklamdır.

2

“Reklam” veya “Tanıtım” ibaresi ile reklam verenin adı, paylaşımın en görünür yerinde, kaydırma gerektirmeden okunabiliyor mu? Seri içeriklerin her birinde var mı?

3

Ürünü gerçekten kullandım mı? Kullanmadıysam deneyim iddiasında bulunmuyorum.

4

Sağlık beyanı, tedavi vaadi veya ispatlanamayan bilimsel/sayısal iddia var mı?

5

Fiyat, indirim, taksit, stok ve kampanya süresi bilgileri eksiksiz ve doğru mu? “İndirimden önceki fiyat” son 10 günün en düşük fiyatı mı?

6

Görüntüde filtre/efekt veya yapay zekâ ile üretilmiş görsel, ses ya da karakter kullanıldıysa bu açıkça belirtildi mi?

7

Çevresel iddialar belgeye dayanıyor mu? Karşılaştırmada rakip marka adı veya logosu yer alıyor mu?

8

İçerikte çocuk yer alıyor veya içerik çocuklara yönelikse, akran baskısı, ikna teşviki ve fiyatı küçümseyen ifadelerden kaçınıldı mı?

9

Üçüncü kişilerin görüntüsü, özel yaşamı veya mülkü izinsiz kullanıldı mı?

10

Ürün, reklamı mutlak olarak yasak kategorilerden (bahis, silah, tütün, alkol, ilaç, falcılık vb.) biri mi?